Suçluya saygi: Mehmet Cemal Azmi Bey

(Trabzon Valisi Mehmet Cemal Azmi)

(1868, Arapkir - 17 Nisan 1922, Berlin)


Cemal Azmi Cemal Azmi Bey, Trabzon Valisi olduğu dönemde (07.07.1914-02.02.1917) özellikle Ermeni çocuklarına uyguladığı vahşet nedeniyle “Trabzon Celladı” diye de anılmaktadır. Çeşitli şekillerde zulüm, cinsel taciz ve şiddete maruz kalan çocuk ve genç kızlar, Cemal Azmi’nin emriyle Trabzon açıklarında belli aralıklarla toplu olarak denize dökülmüştür. Valiliği sırasında sadece İstanbul'da bulunan amirlerine güzel Ermeni kızlarını armağan olarak göndermekle kalmamış, aynı zamanda Tüccar Mehmet Ali Efendi'nin de şahit olduğu gibi, 'Kızılay Hastanesinde 15 Ermeni kızını kişisel zevklerinin ve cinsel arzularının tatmininde kullanmış' ve bu durum Gümrük Mal Müfettişi Besim Efendi'nin savaş sonrası verdiği ifadelerle zapta geçmiştir  (1) Cemal Azmi, 1915-1916 yıllarında öldürücü çetelerden olduğu gibi, Rum köylerinin basılması ve Rumların iç bölgelere sürülmesinden de sorumludur. 'Trabzon Davası' olarak adlandırılan duruşmanın 22 Mayıs 1919 günkü celsesinde, 'silahlı ve silahsız aleni saldırı' ve 'toplu talan' suçlarını içeren 170. Madde ile 'taammüden adam öldürme' içerikli 171. Maddeye istinaden gıyabında idama mahkum edilmiştir.

endisi, diğer İttihat ve Terakki ileri gelenleriyle birlikte yurt dışına kaçtı. 17 Nisan 1922 günü, Dr. Bahaddin Şakir ile birlikte Berlin’de öldürüldü. Ölümünden önce, Türk kimliği altında kendi oğluyla arkadaş olan genç bir Ermeniye övünerek şunları anlattığı bilinmektedir: "En güzel Ermeni kızlarından 10 ila 13 yaş arası olanları kendime ayırdım ve o zaman 14 yaşında olan oğluma hediye ettim. Diğerlerini denizde boğdurdum." (2)

Cemal Azmi'nin mezarı Berlin-Neukölln’dedir.

Cemal Azmi Grab
Cemal Azmi'nin eski mezar taşı
(Buradaki doğum tarihi: 1876, yeni taştaki: 1866)


Cemal Azmi Grab


Ekşi Sözlük’ten:

(?-1922) 'sopalı mutasarrıf' namıyla bilinen ittihatçı, 1915'in başında trabzon valisi ve bölgesel divan-ı harp mahkemesi başkanı olarak atanır. ittihat ve terakki merkez komite üyesi yenibahçeli nail ile birlikte ermeni tebanın likidasyonunun erzurum'dan sonraki ikinci merkez üssüne komuta eder. tehcir sırasında işlediği suçlardan dolayı 1919'daki divan-ı harp davasında gıyabında yargılanıp idam cezasına çarptırılmıştır.
osmanlı bürokrasisinin eski tüfeklerinden, iki kez donanma bakanlığı yapmış çürüksulu mahmud paşa, 2 aralık 1918 tarihinde mecliste yaptığı konuşmada trabzon'daki ermeni nüfusun imhasında vali cemal azmi'nin suçlu olduğunu beyan eder. paşaya göre azmi emirlerini ittihat ve terakki merkez komitesinden almıştır.  (3). 11 aralık 1918'deki meclis oturumunda trabzon mebusu hafız mehmet, utancını şöyle dile getirir: "allah bizim belamızı verecektir. mesele çok açıkta olduğundan inkar edilemez. ordu şehrindeki [o sırada trabzon'un ilçesidir] ermeni vakasına şahidim. samsun'a nakil bahanesiyle sancak mutasarrıfı (faik) ermenileri mavnalara doldurdu ve onları bahra ilka attırdı. bunu bütün vilayette tatbik ettiğini işitmiştim. istanbul’a döner dönmez onlar aleyhinde davaya muvaffak olamadım."  (4)

trabzon'daki tehcir öldürmelerinin denizde yapıldığına dair bir tanıklık, 1919'daki trabzon divan-ı harbi örfi mahkemesinin 3 nisan 1919 tarihli 4. oturumunda verilir: tanık kadın, "cemal azmi bey'in erkekleri cem ettirerek kayıklarla kumkale cihetine sevk edilmeleri için jandarmalara emir verdiği" ve "bunların esna-yı sevkde bir kısmının kurşunla, kısm-ı diğerinin denize atılmak suretiyle hepsinin itlaf edildiği"ni söyler.  (5)

Dcemal azmi'nin emriyle 1915'te ordu'da iki tekne dolusu erkek, kadın ve çocuğun samsun'a sevk bahanesiyle denize atılması olayını trabzon davasında 16. duruşmada (5 mayıs 1919) ordulu tüccar hüseyin de doğrular, samsun'a doğru yola çıkan teknelerin iki saat sonra boş döndüğünü, kısa süre sonra kıyıya cesetlerin vurduğunu söyler.  (6)

ittihat ve terakki merkez komite üyesi nail ile cemal azmi hakkında bu davada gıyaben verilen idam kararının gerekçesinin temelinde bu suçun sabit görülmesi yatmaktadır ("...bahra ilka etmekle boğdurup mahv edildikleri...").  (7)

trabzon'daki bu tarz öldürmelerden almanya'daki üstlerine "gizli" bir rapor gönderen liman von sanders de bahseder, trabzon mahkum çetelerinin "hayvanca vahşet"ini içeren bu imha planının "uzun bir süre önce tasarlanmış" olduğunu düşünür.  (8)

aynı 5 mayıs 1919 tarihli oturumda trabzon'da o dönem 'lazistan havalisi kumandanı' avni paşa, tanıklığında kendi emrindeki teşkilat-ı mahsusa alayının kırımla ilgisi olmadığını, ancak "cemal azmi bey'in fedaisi olan bir çeteden mürekkeb tehcir ve taktile bakan ayrıca bir teşkilat-ı mahsusa çetesi olduğunu" beyan eder.  (9)

bunun dışında, trabzon polis şefi nuri, davanın 10 nisan 1919 oturumunda cemal azmi'nin hediye olarak bazı ittihatçılara '5-6 tane genç ermeni kızı' gönderdiğini itiraf eder. gümrük müfettişi besim ise, 5 mayıs oturumunda tehcir sırasında kızılay hastane binasının valinin cinsel iştahını tatmin için kullanılan bir yer haline geldiğini bildirir. 12 nisan oturumunda tüccar mehmet ali kızılay binasının genç ermeni kızlarına tecavüz yeri olarak kullanıldığını teyit eder ve vali cemal azmi'nin burada kendi kişisel zevki için 15 ermeni kızı alıkoyduğunu iddia eder.  (10) ... duruşmalar sırasında cemal azmi çoktan berlin'e kaçmıştır. denizde öldürülen ermenilerle ilgili duruşma haberi kendisine bir arkadaş toplantısında ulaştırıldığında, kahkahayla, "bu yıl boğmalardan dolayı hamsi çoğalacak" dediği aktarılmış.  (11)

politbüroyla kaderini birleştirmiş bu ittihatçı, talat paşa'nın öldürülmesinden 1 sene sonra intikamcı bir ermeni saldırgan (1921'de kırımdaki rolü sebebiyle sait halim paşa'yı öldüren arşavir şıracıyan) tarafından berlin'de öldürülür. o sırada yanında eşi, talat'ın karısı hayriye, annesi, kızı, bahaettin şakir (o da hedeftir, öldürülür) ve şakir'in eşi bulunmaktadır.  (12)
Cemal Azmi Bey İlköğretim Okulu
Cemal Azmi Bey İlköğretim Okulu, Trabzon ili Arsin İlçesi Kuzguncuk Köyünde bulunmaktadır.

Cemal Azmi Buch    Cemal Azmi Buch
Cemal Azmi Bey İlköğretim Okulu, Trabzon


Okulun internet sayfasından:

CEMAL AZMİ BEY

1868 YILINDA ARAPGİRDE DOĞDU. 1891 YILINDA MÜLKİYE MEKTEBİNİ BİTİRDİ. ÇEŞİTLİ KAZALARDA KAYMAKAMLIK, SANCAKLARDA MUTASARRIFLIK YAPTIKTAN SONRA 1914 TE TRABZON VALİLİĞİNE ATANDI.

1914-1918 YILLARI ARASINDA TRABZON VALİLİĞİ YAPMIŞ BİR DEVLET ADAMIDIR. VALİLİK YAPTIĞI SÜRE İÇERİSİNDE ;NÜFUSU 1 MİLYON OLAN TRABZONUN İAŞESİNİ KARŞILAMAK,BUNUN YANINDA 3. ORDUYU BESLEMEK VE İHTİYAÇLARINI ZAMANINDA ULAŞTIRMAK, RUS DONANMASININ ŞEHRİ BOMBALAMASINA KARŞI DURMAK VE ERMENİ ÇETELERİNE KARŞI SAVUNMASIZ TÜRK AHALİYİ KORUMAK HUSUSLARINDA ÜSTÜN GAYRET GÖSTERDİ.

OSMANLI HÜKÜMETİ TARAFINDAN 27 MAYIS 1915 TE ÇIKARILAN TEHCİR KANUNUNU UYGULAYAN CEMAL AZMİ BEY ERMENİLERİ İÇ BÖLGELERE GÖNDERMİŞTİ.

SAVAŞ BİTTİKTEN SONRA TEHCİR KANUNUNDANSORUMLU TUTTUKLARI BİR ÇOK DEVLET ADAMINA SUİKAST DÜZENLEYEN ERMENİ KOMİTACILARI 17 NİSAN 1922 DE BERLİNDE VALİ CEMAL AZMİ BEYİ ŞEHİT ETMİŞLERDİR.

RUHU ŞAD OLSUN.



(1) Gust, Wolfgang: Der Völkermord an den Armeniern: Die Tragödie des ältesten Christenvolks der Welt. (München, Wien: 1993), S. 44
(2) Dadrian, Vahakn N.: Children as victims in genocide: the Armenian case. “Journal of Genocide Research”, 2003, 5(3), September, S. 425
(3) meclisi mebusan zabıt ceridesi, 2 aralık 1918, s. 148. Parlamentsprotokoll vom 02.12.1918
(4) meclisi mebusan zabıt ceridesi, 11 aralık 1918, s. 299. Parlamentsprotokoll vom 11.12.1918
(5) alemdar, 4 nisan 1919.
(6) hadisat, 7 mayıs 1919; Renaissance, 6 mayıs 1919.
(7) takvim-i vekayi, no. 3616,S.1, 6 ağustos 1919. karar 22 mayıs 1919'da açıklanmıştı.
(8) Alman dışişleri arşivi, PA/AA [Politisches Archiv des Auswärtigen Amtes (Deutschland)], Akte Türkei 183/38, a28189 r14087,. Bericht vom 09.07.1915
(9) alemdar, 6 mayıs 1919.
(10) Dadrian, Vahakn N. (1991): "The documentation of the World War I Armenian massacres in the proceedings of the Turkish military tribunal", International Journal of Middle East Studies 23(4): 574, Fußnote 56.
(11) Arşavir Şıracıyan [d.i. Schirakjan] (1965): Ktakn er nahataknerow [şehitlerin tanıklığı], Beyrut, S. 262-264. Englische Übersetzung: Shirakyan, Arshavir:The Legacy: Memoirs of an Armenian patriot, Boston 1976, S. 156-57.
(12) Şıracıyan'ın üstteki notta aktarılan anıları, türkçe'ye "bir ermeni teröristin itirafları" başlığı ile çevrilmiştir (1997, kastaş yayınları). "Geständnisse eines armenischen Terroristen" (babaerenler, 20.04.2008 14:57 ~ 15:02) , 20.04.2008 14:57 ~ 15:02)