Suçluya saygi: Cemal Paşa (Ahmet Cemal Bey)

(6 Mayıs 1872, Midilli – 21 Temmuz 1922, Tiflis-Gürcistan)


Cemal Pascha Ahmed Cemal Paşa, İttihat ve Terakki Cemiyetinin önder kadrosunu teşkil eden 'Üç Paşa''sından biridir. Bahriye Nazırı (Denizcilik Bakanı) ve Ferik (Korgeneral, 4. Ordu Suriye ve Batı Arabistan Bölgesi Genel Komutanı, o dönemde bu bölge Irak, Lübnan ve Filistin’i de kapsamaktaydı) olduğu dönemde öncelike Adana Vilayetinde fiziksel anamda soykırımdan sağ kurtulmuş olan çocuk, kadın ve genç kızların Dar-ül Etyamlarda toplanarak müsüman ailelere dağıtılmasında etken olmuştur. Çocukların ortamlarından alınması, Birleşmış Milletler Jenozid Konvansiyonunca soykırım olarak değerlendirilen beş suçtan biridir. Bunun dışında Cemal Paşa, Ermeni ve diğer bazı halkların din, dil ve en geniş anlamıya kültürel bağlarından koparılması suretiyle kültürel soykırımın planlayıcı ve uygulayıcısıdır.

Ahmed Cemal Paşa, Osmanlı'ya dahil olan Suriye bölgesinde komutan olduğu dönemde Arapların toplu idamları ve siyonistlerin öldürülmesinden de sorumluydu (Araplarca ‘es-seffah=kan dökücü olarak anılmaktadır). Ayrıca özellikle Lübnan ve Irak’ta 40.000 kadar insanın ölümüne neden olan açlığa da bilerek sebep olmuştur. Siyonist hareketin tarihçisi Adolf Böhm konuyla ilgili orak şunları dile getirmiştir: ‘Cemal Paşa’ya kumandan olarak sınırsız yetki verildi. Amacı, tüm bölgenin Osmanlılaştırılması ve yabancı öğelerin yok edilmesiydi. Cemal, ölüm ve yaşam kararlarını tamamen keyfi durumuna göre veren bir yapıya sahipti. Yönetmelikler çıkarır, sonra geri alır ve bunları genellikle bilirkişilere danışmadan yapardı. Önce Osmanlıların Osmanlı olmayan Yahudilere toprak alım satımını yasaklayan bir kararname çıkardı. Arap önderlerine güvenmiyordu ve siyonistleri devrimci olarak takip etmekteydi. (...) Filistin 1917’de İngilizler tarafından kurtarılmasaydı, Yahudiler Cemal tarafından imha edileceklerdi. Sayıları savaş sonrasında 1914’dekinin yarısına düşerek 55.000 kişiydi (...)’  (1)

Alman Türkolog Hilmar Kaiser, 2010 yılında Cemal Paşa ile birlikte Halep Bölge Valisi Celal ve Bekir Sami Beylerin daha olumlu değerlendirilmelerini sağlamıştır.  (2)

Buna karşın, Kaiser’den önce Ermeni asıllı Fransız tarih bilimci Raymond Kévorkian, Cemal Paşa’nın Jöntürk politikası olan etnik homojenleştirme ya da Ermenilerin katli konusunda herhangi bir şekilde karşı fikir beyan ettiğine dair bulguya rastlanmadığını saptamıştır.  (3) Ancak Talat ve Enver Paşa’lara karşı, savaş galipleri İngiltere ve müttefiklerinin de onayıyla kendisinin, Suriye, Filistin, Mezopotamya, Arabistan, Ermenistan ve dahili olan Kilikya ve Kürdistan’a padişah olarak atanması doğrultusunda bir plan geliştirdiğini görmekteyiz. Fransız arşiv kaynaklarına göre, bunun için tehcire uğramış olanların kurtarılması konusunda söz vermiştir. Ermeni din adamı Sawen Ter Jerijalan, Cemal Paşa’nın ‘görev icabı’ katlettiğini söylemektedir. Yani kendisi, Osmanlı Nazırlarının emirlerini cephe bölgelerdeki Ermenilerin uzaklaştırılması doğrultusunda yerine getirmiş, ancak Jöntürklerin önerdiği gibi, Dahiliye Nezaretinin tehcire uğrayan Ermenilerin katledilmesi emrine uymamıştır. Cemal Paşa, Bağdat Demiryolunun Amanos bölgesinde çalıştırılan Ermeni amelelerin (Amele Taburu 1915 güzü - 1916 baharı) öldürülmelerini geciktirmiş ve çoğuna da engel olmuştur. Ancak bunu bir vicdan muhasebesinden yola çıkarak yapmamıştır. Amacı, öncelikle bir Rus Ermenisi olan Taşnaksutyun Partisi üyesi Dr. İvan Zavriev’in Mezopotamya’ya sürülenleri kurtarması içindi. Zavriev, çarı insan yaşamını kurtarma uğruna bu pazarlığa girme konusunda ikna edebilecek durumdaydı. Ancak bu plan, yakın doğunun geleceği konusunda kendi planlarını ortaklaşa takip eden Fransızlarla İngilizlerin yardım konusunda etken olmamalarından dolayı gerçekleşemedi. Fransızlar ve İngilizler, her şeyden önce Konstantinopel’de Rus varlığını engellemeye çalışmaktaydılar (bk.: Sykes-Picot Anlaşması). 1916 baharından başlayarak Cemal Paşa’nın sorumluluğunda bulunan toplama kamplarındakilerin imhası gerçekleştirildi. Burada bulunan Ermeniler, 1916 Ekimine dek katliamdan geçirilerek yok edildiler.

Diğer paşalar gibi Cemal Paşa da Osmanlının savaş hezimetinin ardından yurt dışına kaçtı ve 5 Temmuz 1919 günü gıyabında idama mahkum edildi. 21 Temmuz 1922’de Tiflis'te Ermeniler tarafından intikam amacıyla öldürüldü. Vasiyeti üzerine Erzurum’da bulunan Karskapı Şehitliğinde gömülüdür.

Tifis'de Cemal Paşa’nın öldürüldüğü yere Sovyet döneminin ardından Gürcüce ve Tükçe dillerinde yazılmış bir plaket yerleştirilmiştir. Bu plaketin 2009 yılında Ermenistan Büyükelçiliğinin uyarısı üzerine, Gürcü devletinin izni olmadan asılması gerekçesiyle indirildiği bilinmektedir.

Cemal Pascha Gedenktafel


Cemal Pascha Grabstatt    Cemal Pascha Grabstatt
Cemal Paşa’nın kabri Cemal Paşa'nın Erzurum’da bulunan mezarı,
özellike kente gelen gruplar tarafından sıklıkla ziyaret edilmektedir.




Cemal Paşa, İttihat ve Terakki Yönetiminin eli kanı yöneticilerine dahil olmakla birlikte, tarihsel olayları saptırmayı ustalıkla başaran politikalar sayesinde, neredeyse her yaptırımıyla temize çıkarılmış ve ‘affa tabi tutularak iade-i itibarla topluma geri kazandırılmıştır’. Soykırımın önemli öğelerinden biri olan köksüzleştirme, ona hiç hakkı olmayan “Kurtarıcı” sıfatını getirmiştir. Oysa Cemal Paşa örneğinde de görüldüğü gibi, Osmanlı tebasından olan Ermenilerine uygulanan soykırımda iş bölümü ve rol dağılımı olduğu açıkça ortadadır.

Cemal Pascha antiarmenisch
Cemal Paşa’nın Adını Taşıyan Yerler:

I.   Cemal Paşa’nın adını taşıyan mahalle:

„Cemal Paşa Mahallesi“
  1. Adana-Seyhan, Gazipaşa
II.   Cemal Paşa’nın adını taşıyan cadde ve sokaklar:

„Cemal Paşa Caddesi“
  1. İsparta-Gönen, Kasap Mahallesi
  2. İstanbul-Esenyurt, Esenkent Mahallesi, Bahçeşehir Semti
  3. Mersin-Merkez, Cami Şerif Mahallesi / Üçocak Mahallesi
“Cemal Paşa Sokağı”
  1. İstanbul-Ataşehir, Esatpaşa Mahallesi
Cemal Pascha Boulevard
Eski bir anı: Cemal Paşa Bulvarı – Şam / Suriye Suriye'nin bağımsızlığını elde etmesinin ardından ismi değiştirilmiştir.
Cemal Paşa’nın adını taşıyan cami:

“Cemal Paşa Camii”
  1. Adana-Pozantı, Merkez
Cemal Paşa’nın adını taşıyan okul:

“Cemalpaşa Lisesi”
  1. Adana
Cemal Paşa’nın kabri
  1. Erzurum, Karskapı Şehitliği

    Cemal Pascha Grabstatt
Cemal Paşa Konulu Bazı Kitaplar:
   
   
 



(1) Adolf Böhm: Die zionistische Bewegung. Bd. 1: Die zionistische Bewegung bis zum Ende des Weltkrieges. 2., erw. Aufl. Tel Aviv: Hozaah Ivrith Co. Ltd., 1935, S. 643 ff.
(2) Kaiser, Hilmar: Regional resistance to central government policies: Ahmed Djemal Pasha, the governors of Aleppo, and Armenian deportees in the spring and summer of 1915. „Journal of Genocide Research“, 2010, 3/4, S. 173 -218
(3) Kévorkian, Raymond: The Armenian Genocide: A Complete History. London, New York: I.B. Tauris, (2011), S. 683-685