Suçluya saygi: Talat Paşa (Mehmet Talat)

(17 Ağustos 1874, Edirne – 15 Mart 1921, Berlin)


Talat Pascha Mehmet Talat Paşa, İttihat ve Terakki Cemiyetinin belirleyici isimlerindendir. Osmanlı tebalı Ermenilere uygulanan soykırımı Dahiliye Nazırı (İçişleri Bakanı) olduğu dönemde (1911, 1913-1918) bizzat planlamış, başlatmış, ve uygulamayı organize etmiştir. Kendi el yazısıyla düzenli bir şekilde tuttuğu notlar, jenozidin boyutları hakkında fikir vermektedir.

Osmanlının 1. Dünya savaşında yenik düşmesinin ardından bir Alman savaş gemisiyle ülkesinden kaçan Talat Paşa, Aralık 1918’de Berlin’e ulaştıktan sonra, Divan-ı Harb-i Örfi Mahkemesince 5 Temmuz 1919 günü İsmail Enver, Cemal Paşa ve Dr. Nazım ile birlikte, Trabzon, Yozgat ve Boğazlıyan’da uygulanan katliamların planlayıcı ve uygulayıcısı olma suçundan gıyabında idama mahkum edildi. Osmanlı Hükümetinin Alman Dışişleri Bakanlığına iki kez sunduğu iade talebi, ülkelerinde ‘Mehmed Sai Bey’ adına çıkarılan sahte kimlikle yaşadığı bilindiği halde her defasında geri çevrildi.

Talat Paşa, 15 Mart 1921'de Ermeni asıllı Soromon Tehleryan tarafından Berlin-Charlottenburg’da intikam amaçlı olarak öldürüldü ve naaşı Protestan Mattäi Kilisesinin mahzenine konuldu. Bunun sebebi, o sırada Berlin Müslüman Mezarlığının 1920 yılında Talat Paşa tarafından kurulan panislamist ‘Orientclub’ tarafından tadilat görüyor olmasıydı. Bu bağlamda yapılan bir ek binanın mahzenine 1922 yılında yerleştirilen tabudu, 24 Nisan 1922’de 'gelen' arkadaşları Cemal Azmi ve Dr. Bahaddin Şakir’in tabutlarıyla birlikte 9 Mayıs 1930 tarihine dek burada kaldı. Kemalist Türkiye’nin Jöntürkleri geri getirme gibi bir isteklerinin olmadığı anlaşıldığından, bir şeker bayramına denk düşen 9 Mayıs 1930’da Türk bayrağına sarılı tabutlar, dini ya da başka bir tören yapılmadan Müslüman Mezarlığında toprağa verildi. Alman Dışişleri Bakanı Konstantin von Neurath (1873-1956), 20 Kasım 1933 tarihli notunda Türkiye Cumhuriyeti Büyükelçisinin kendisinden bir ricası olduğunu belirtmiştir. Bu nota göre, Talat Paşa’nın bakımsız durumda olan mezarının temizlenmesi ve başına konumuna uygun bir taşın konulması istenmektedir. O güne dek unutulan mezarın yenilendiği anlaşılmaktadır. 1941 yılındaki bir belgeye göre, ‘Vezir-i Azam koyu mermer bir anıtın altında’ yatmaktadır. Diğer iki yol arkadaşının mezarlarının da o dönemde yapılıp yapılmadığı bilinmemektedir. Bu iki mezar halen aynı yerde bulunmaktadır. Ancak Talat Paşa’nın naaşı 20 Şubat 1943 günü mezarından çıkarılarak trenle İstanbul’a getirilmiş ve beş gün sonra devlet töreniyle İstanbul’un Ermeni ve Rumlar başta olmak üzere, Hristiyan ve Yahudilerin yaşadığı Şişli semtindeki Hürriyet-i Ebediyye tepesinde bulunan Abide-i Hürriyet anıt mezarlığına gömülmüştür.  (1) Ölümünden sonra Türkiye’ye dönen eşi Hayriye Hanım’a 1926 yılında çıkarılan bir yasaya dayanarak yaşam boyu maaş bağlanmış ve kendisine tehcir esnasında devletin el koyduğu taşınmazlardan, daha önce Aram Fındıklıyan’a ait olan binada bir daire tahsis edilmiştir.

Beisetzung Talats auf dem Berliner Matthäi-Kirchhof (19. März 1921)
Talat Paşa'nın naaşının Berlin Matthäi Kilisesi Mezarlığına getirilmesi (19 Mart 1921)
Kaynakça: Gerhard Höpp: Bestattung von Muslimen in Berlin (1996, S. 36)

Şişli Kaymakamlığı Internet Sitesinden:
Sadrazam Talat Paşa
Tarih, 15 Mart 1921. Yer, Berlin. Birinci Dünya Savaşı sonrasında Almanya'ya gitmek zorunda kalan İttihatçı lider Talat Paşa, tütün almak için sabah saatlerinde evinden çıktı. Hardenberg Caddesi'nde 100 metre yürümüştü ki, İran'dan gelen 24 yaşındaki Ermeni terörist Sogomon Tayleryan tarafından vurularak öldürüldü. Üzerinden "Mehmed Sai" adına düzenlenmiş sahte kimlik çıktı. Talat Paşa'nın cenazesi uzun yıllar Türkiye'ye getirilemedi. Yıllarca bir kilise mezarlığında sahipsiz kaldı. Adolf Hitler, Türk-Alman ilişkilerini kuvvetlendirmek için özel bir jest yapıp Talat Paşa'nın naaşını 25 Şubat 1943 tarihinde Türkiye'ye gönderdi. Talat Paşa'nın cenazesi askeri törenle, Abide-i Hürriyet Anıtı'nın sağ yanındaki 50 metre uzaklığa defnedildi.” Soner Yalcin, “Hürriyet”, 29.04.2007, http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=6426091&yazarid=218

Grabstätte Talat Paschas auf dem Istanbuler Ehrenfriedhof      Grabstätte Talat Paschas auf dem Istanbuler Ehrenfriedhof
Talat Paşa’nın İstanbul’da, Anıt Mezarlıktaki kabri – 1943 ve bugünkü haliyle

Talat Paşa, kuşaklar boyu sürdürülen inkar ve saptırma politikalarının sonucu olarak, günümüzde saygın bir devlet adamı olarak tanıtılmakta ve zamanının politikacısı olarak temize çıkartılmaya çalışılmaktadır. Ölüm gününde mezarı başında anılması, 2005 yılında Ermeni Soykırımının inkarını sistematik olarak yaygınlaştırma amacıyla kurulan Talat Paşa Komitesi isimli ulusalcı örgüt tarafından gelenek haline getirilmiştir. Bu örgüt, mezarı Berlin’de olmamakla birlikte, geçtiğimiz yıllarda bu kentte de coşkulu anma törenleri düzenlemiştir.


„Medya Trabzon“, 23.04.2009 [web sitesi]


   
„Berlin Talat Paşa Harekatı“ („Büyük proje“, 2006): Çeşitli Türk gazetelerinin Avrupa eklerinde basılmış olan çağrıya uyarak gelen katılımcılar, Ermeni Soykırımının inkarı doğrultusunda slogan ve pankartlarla asıl amaçlarını belli etmışlerdir. http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=4064963&tarih=2006-03-12



Zaferin Koşullarını yaratan bir Soykırımcı Paşa’ya saygı…
Talat Paşa Konulu Bazı Kitaplar:
   

             
Talat Paşa’nın Adını Taşıyan Yerler
I.  Talat Paşa’nın Adını Taşıyan Mahalleler:

“Talat Paşa Mahallesi / Talatpaşa Mahallesi”
  1. Edirne-Merkez, Balıkpazarı
  2. İstanbul-Esenyurt, Saadetdere
  3. İstanbul-Kağıthane, Gültepe
  4. İstanbul-Okmeydanı
  5. İzmir-Bergama
  6. Kayseri-Kocasinan, Argıncık
  7. Tekirdağ-Çorlu, Şeyh Sinan
II.  Talat Paşa’nın Adını Taşıyan Cadde, Sokak ve Bulvarlar:

“Talat Paşa Caddesi” / “Talatpaşa Caddesi”
  1. Ankara-Polatlı, Merkez, Fatih Mahallesi
  2. Balıkesir-Ayvalık
  3. Bursa-Orhangazi, Merkez, Hürriyet Mahallesi
  4. Edirne-Merkez, İstasyon Mahallesi
  5. İstanbul-Arnavutköy
  6. İstanbul-Avcılar, Ambarlı Semti / Cihangir Mahallesi
  7. Istanbul-Bahçelievler
  8. İstanbul-Beşiktaş, Levent Mahallesi
  9. İstanbul-Büyükçekmece
  10. İstanbul-Esenyurt, Esenkent, Bahçeşehir Semti
  11. İstanbul-Güngören
  12. İstanbul-Kağıthane, Harmantepe Mahallesi
  13. İstanbul-Maltepe, Cevizli Mahallesi
  14. İstanbul-Sarıyer, Yeniköy Mahallesi
  15. İstanbul-Şişli, Zincirliklikuyu, Esentepe Semti
  16. İstanbul-Ümraniye, Esenevler Mahallesi
  17. İzmir-Alsancak / Konak
  18. Konya-Sarayönü
  19. Sakarya-Pamukova, Cumhuriyet Mahallesi
  20. Tekirdağ-Çorlu, Şeyh Sinan Mahallesi
  21. Yozgat-Yerköy, Merkez
„Talat Paşa Sokağı” / “Talatpaşa Sokağı” / “Talat Paşa Sokak” / “Talatpaşa Sokak”
  1. İstanbul-Güngören, Merkez Mahallesi
  2. İstanbul-Maltepe, Cevizli / Küçükyalı
  3. İstanbul-Üsküdar, Burhaniye
  4. Eskişehir-Tepebaşı, Eskibağlar Mahallesi
  5. Muğla-Marmaris
  6. Tekirdağ-Merkez, Aydoğdu mahallesi
  7. Yalova-Merkez, Bahçelievler Mahallesi
  

“Talat Paşa Bulvarı”
  1. Ankara-Çankaya / Sıhhiye / Ulus / Altındağ / Gündoğdu /Cebeci-Mamak
  2. Edirne-Merkez (aus Europa kommend, der allererste Boulevard!)
  3. İzmir- Konak / Alsancak
“Talatpaşa Çıkmazı”
  1. İstanbul-Fatih
  2. İstanbul-Maltepe, Küçükyalı
  3. İstanbul-Ümraniye, Hekimbaşı
III.  Talat Paşa’nın Adını Taşıyan Camiler:

“Talatpaşa Camii”
  1. Ankara-Dikmen, Gökkuşağı Mahallesi, 8. Sokak, No. 9
  2. İstanbul-Kağıthane, Talatpaşa Mahallesi, Aslangazi Caddesi, No. 22
  3. İstanbul-Maltepe, Cevizli Mahallesi, Talatpaşa Caddesi, No. 22
Talat Pascha-Moschee, Istanbul-Maltepe
Talat Paşa Camii, Istanbul-Maltepe


IV.  Talat Paşa’nın Adını Taşıyan Okullar:

“Talatpaşa İlköğretim Okulu”
  1. Ankara-Çankaya
  2. İstanbul-Şişli
  3. İzmir-Karşıyaka, Bayraklı
  4. Konya-Ereği
  5. Tekirdağ-Muratlı
Talat Pascha Grundschule, Istanbul-Şişl
İstanbul Şişli’de pek çok Ermeni aile yaşamaktadır.


Birgün Gazetesi, 14 Şubat 2012:
„... Sayat Tekir’le röportajımızın ikinci bölümünde, özgürlükçü Ermenilerin bir araya geldiği Nor Zartonk’u, dokuz dilde yayın yapan Nor Radyo’yu, Ermenistan’dan Türkiye’nin nasıl göründüğünü ve Türkiye’de Ermeni olmanın anlamını konuştuk. Sayat Tekir durumu çok çarpıcı bir anekdotla özetledi: Bir Ermeni arkadaşım var oy kullanacak. Adres şöyle; Ergenekon Caddesi, Bozkurt Mahallesi, Türkbeyi Sokak… Oy kullanmaya da Talat Paşa İlköğretim Okulu’na çağrılıyor…” AHMET MERİÇ ŞENYÜZ/BİRGÜN
Birgün Gazetesi, 14 Şubat 2012
Lise:

“Talatpaşa Lisesi”
  1. Konya-Ereğli
V.   Talat Paşa’nın ismini taşıyan binalar:
  1. Talat Paşa Apartmanı, İstanbul-Bahçelievler (Privathaus)
  2. Talat Paşa Cafe, İstanbul-Maltepe, Cevizli Mahallesi (Café)
  3. Talat Paşa Sağlık Ocağı, İstanbul-Kağıthane (Ambulatorium)
VI.   Talat Paşa’nın İsmini Taşıyan Organizasyon ve Projeler:
  1. Talat Paşa Komitesi: İstanbul-Taksim, İstiklal Caddesi, Deva Çıkmazı No: 7/2 (Komitee, s.o.)
  2. Talatpaşa Cami Yaptırma ve Yaşatma Derneği: Ankara-Dikmen (Verein für den Bau und Erhalt der Moschee)
  3. İstanbul-Esenyurt Belediyesi Talatpaşa Camii Projesi (Moschee-Projekt)
VII.   Talat Paşa Kabirleri:
  1. 1922-1943 Islamischer Friedhof in Berlin, Columbiadamm
  2. ab 25.02.1943: İstanbul-Çağlayan, Abide-i Hürriyet Tepesi
  
Günümüzdeki adıyla Berlin Türk Şehitliğinde bulunan hilalli sütun, 1837 yılında Osmanlı Diplomatları için yerleştirilmiştir. Bu sütunun aynı zamanda Talat Paşa'nın eski mezarının yerini gösterdiği söylenmektedir.


Anıt nedeniyle günümüzde Abide-i Hürriyet Tepesi olarak da anılan Hürriyet-i Ebediyye Tepesi, İstanbul’un Şişli ilçesine bağlı olan Çağlayan semtinde bulunmaktadır. 31 Mart olaylarında (31 Mart 1325 =13.04.1909) ölen devlet adamları ve askerler için kurulmuş ve daha sonra İttihat ve Terakki liderlerine tahsis edilmiştir. Midhat, Talat ve Enver Paşaların kabirleri, en çok bilinen ve ziyaret edilenlerdir.

Talat Pascha Denkmal    Talat Pascha Denkmal    Talat Pascha Denkmal
Anıtın eski ve günümüzdeki görünüşü Şişli Belediyesinin Sembolü


Talat Pascha Denkmal
Talat Paşa Konağı
Talat Paşa Konağı, İstanbul-Sultanahmet’de bulunmaktadır. Uzun ve kapsamlı bır restorasyon sonucunda bina Mayıs 2011’de istanbul Belediye Başkanı Kadir Topbaş tarafından 'Birleşmiş Kentler ve Yerel Yönetimler Ortadoğu ve Batı Asya Bölge Teşkilatı (UCLG – MEWA)' Genel Sekreterliğinin kullanımına sunulmuştur.

Talat Pascha Residenz
Talat Paşa Konağı
İstanbul-Sultanahmet, Yerebatan Caddesi 2



(1) Höpp, Gerhard: Bestattung von Muslimen in Berlin. In: Höpp, Gerhard; Jonker, Gerdien (Hg.): In fremder Erde: Zur Geschichte und Gegenwart der islamischen Bestattung in Deutschland. (Berlin: Das Arabische Buch, 1996), S. 25